Je brein hallucineert. Ook nu.

Je zag het niet, maar terwijl je ogen over de letters van die titel gleden, vulde je brein al in wat er stond voordat het klaar was met lezen. Het raadde. En het had gelijk, want dat doet het altijd, elke seconde van je leven. De vraag is: wat betekent dat voor wat jij "werkelijkheid" noemt?

Je ziet wat je verwacht

Stel dat een AI chatbot zoals ChatGPT of Claude een zin moet afmaken. Hij kijkt niet in de wereld om zich heen, hij put uit patronen: welke woorden volgen statistisch gezien op de vorige? Dat levert verrassend vloeiende tekst op, maar de chatbot begrijpt niets. Hij raadt.

Zo werkt je brein met zintuiglijke informatie, en dat klinkt misschien verontrustend, maar het is ook briljant. Je brein ontvangt elke seconde gigantische hoeveelheden signalen van je ogen, oren, huid en ingewanden. Die allemaal tot in detail verwerken zou enorm veel energie kosten. In plaats daarvan bouwt het een intern model van de wereld, een soort lopende simulatie, en toetst alleen de grote afwijkingen aan de binnenkomende informatie. Klopt het model? Doorgaan. Klopt het niet? Bijsturen.

Wetenschappers noemen dit predictive coding, of in het Nederlands ook wel predictief coderen: de hersenen voorspellen voortdurend wat er zal binnenkomen, en verwerken eigenlijk alleen de fouten in die voorspelling. Niet de werkelijkheid zelf, maar de afwijking van wat verwacht werd. Dat mechanisme verklaart onder andere waarom je naam in een druk café ineens opvalt terwijl je andere gesprekken volledig negeert: je brein filtert op relevantie, op basis van wat het al denkt te weten.

De vergelijking met artificiële intelligentie houdt hier trouwens op: jouw brein handelt actief om zijn voorspellingen te bevestigen, het beweegt je lichaam, het richt je aandacht, het past zijn model aan op basis van wat je doet. Een taalmodel doet dat niet. Maar de kern van de metafoor klopt: ook jij kijkt de wereld in vanuit een filter dat je zelf meebrengt.

Wat er in je brein gebeurt tijdens een psychedelische trip

Denk even aan een situatie die je altijd stress geeft, misschien een bepaald soort gesprek, of een plek die je ongemakkelijk maakt. Merk op hoe snel je brein daarin een patroon herkent, nog voordat je goed en wel weet waarom.

Dat is het systeem aan het werk. En het is nuttig, tot het dat niet meer is.

Hoe vaker je brein een pad bewandelt, hoe sterker die verbinding wordt. Dat heet Hebbiaans leren, en het verklaart waarom vaardigheden inslijten, maar ook waarom pijnlijke overtuigingen dat doen. Een brein dat heeft geleerd dat vertrouwen gevaarlijk is, zal zijn model blijven bouwen op die aanname. Ook lang nadat de omstandigheid die hem ertoe dwong is verdwenen. Het filtert nieuwe ervaringen door een oud raster.

Die vastgesleten patronen zijn precies wat psychedelica zoals psilocybine lijken te verstoren, en om te begrijpen hoe, is het de moeite waard te kijken wat er dan neurologisch gebeurt.

Wat psilocybine anders doet

Ken je dat gevoel van wegdromen midden op de dag, wanneer je gedachten zonder aanleiding terugkeren naar een gesprek van gisteren, of naar iets wat je nog moet regelen? Dat is geen storing. Ergens in je brein is er een netwerk dat precies dan actief wordt: het Default Mode Network, het DMN. Het staat aan als je aan het dagdromen bent, aan jezelf denkt, je verleden overweegt of je toekomst plant. Het is als het ware de regisseur van het verhaal dat jij over jezelf vertelt, en van de vaste patronen waarmee jij de wereld interpreteert.

Meerdere fMRI-studies tonen robuust aan dat psilocybine de interne samenhang van dat netwerk tijdelijk verstoort. De vaste regie valt weg. Wat er dan overblijft is een brein dat openstaat voor verbindingen die normaal worden onderdrukt: gebieden die anders zelden met elkaar communiceren gaan ineens met elkaar in gesprek. Dat bewustzijn van een wereld buiten de vertrouwde zelfnarratieven is precies wat veel mensen tijdens een psychedelische trip als het meest ontwrichtende én het meest bevrijdende beschrijven.

Robin Carhart-Harris, verbonden aan Imperial College London ten tijde van het geciteerde onderzoek en inmiddels aan de University of California San Francisco, noemt dit de entropic brain hypothesis: psilocybine verhoogt tijdelijk de informationele entropie in de hersenen, de wanorde, de ruis. Dat klinkt als een storing, maar in theorie is het ook precies wat nodig is om een vastgelopen systeem te bevrijden. Niet door iets te beschadigen, maar door de grip van de gewoontepatronen even los te laten. Het is een theoretisch kader, geen bewezen causale verklaring, en dat het nog niet volledig begrepen is hoort bij de eerlijkheid van dit veld.

Hallucinaties: wat ze zijn en wat niet

Hier is een nuance die de moeite waard is. Wat je onder psilocybine ervaart, verschilt wezenlijk van wat populaire taal een "hallucinatie" noemt. Je brein construeert altijd al zijn waarneming actief, maar normaal gesproken worden sterke interne voorspellingen snel gecorrigeerd door binnenkomende zintuigprikkels. Bij psilocybine lijkt dat correctiemechanisme tijdelijk minder dominant te worden, waardoor de interne constructie vrijer kan bewegen. Hallucinaties tijdens psychedelica-gebruik zijn in die zin geen inbreuken op de werkelijkheid, maar een zichtbaarder worden van iets wat het brein altijd al deed.

Als je dat begrijpt, sluit dat aan bij wat de filosoof Maurice Merleau-Ponty al in 1945 beschreef: waarneming is geen passief ontvangen van informatie, maar iets wat altijd al door het lichaam en zijn geschiedenis wordt gevormd. Jij ziet de wereld vanuit een lichaam met littekens, gewoontes en verwachtingen. Wat psilocybine misschien doet, is die vanzelfsprekendheden tijdelijk opschorten, niet vervangen door iets "echter", maar door iets anders gewogen.

Of die verschuiving iets oplevert, hangt sterk af van de omstandigheden. Onderzoek bevestigt wat de klinische praktijk al lang vermoedde: de context waarin je een sessie doet, de set en setting, heeft aantoonbare invloed op de uitkomst. En de periode erna, de integratie, helpt om wat het brein anders heeft verwerkt ergens te landen. Hoe precies dat werkt is nog weinig gecontroleerd onderzocht, maar in klinische protocollen wordt het inmiddels breed aanbevolen.

Wat een "ontspoord" brein oplevert

Mensen die psilocybine kregen in onderzoekssettings van onder andere Johns Hopkins rapporteerden blijvende veranderingen in openheid, een persoonlijkheidskenmerk dat normaal gesproken opmerkelijk stabiel is in de volwassenheid. Dat is een van de meest verrassende bevindingen in dit veld, al was de studie van MacLean en collega's (2011) relatief klein met 51 deelnemers, en berustte de follow-upmeting op zelfrapportage. Er zijn ook aanwijzingen voor verhoogde synaptische groei na psilocybinegebruik, al komt het bewijs daarvoor nog grotendeels uit dieronderzoek en is de vertaalslag naar mensen voorzichtig te maken.

Wat blijft, na alle nuances en voorbehouden, is iets dat moeilijk te negeren is: het brein lijkt minder vast dan we dachten, en de patronen die ons kijken bepalen zijn minder permanent dan ze voelen. De vraag wat er precies overblijft als de regie van het Default Mode Network even wegvalt, is misschien de interessantste vraag die de neurowetenschappen op dit moment heeft.

Bronnen

- Carhart-Harris, R.L. et al. (2012). Neural correlates of the psychedelic state as determined by fMRI studies with psilocybin. PNAS, 109(6), 2138–2143.
- Carhart-Harris, R.L. (2014). Entropic brain hypothesis. Frontiers in Human Neuroscience, 8, 20.
- Clark, A. (2016). Surfing Uncertainty: Prediction, Action, and the Embodied Mind. Oxford University Press.
- Johnson, M., Richards, W., & Griffiths, R. (2008). Human hallucinogen research: guidelines for safety. Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603–620.
- MacLean, K.A. et al. (2011). Mystical experiences occasioned by psilocybin lead to increases in openness. Journal of Psychopharmacology, 25(11), 1453–1461.
- Merleau-Ponty, M. (1945). Phénoménologie de la perception. Gallimard.
- Bhatt, S. et al. (2023). Psilocybin-induced neuroplasticity: evidence from rodent models. Neuropsychopharmacology, 48, 912–921.